Ìpínsísọ̀rí àwọn àṣà Yorùbá for Primary 4

Ìpínsísọ̀rí àwọn àṣà Yorùbá

Performance Objectives

By the end of the lesson, students should be able to:

1. ṣàlàyé àṣà tó ní i ṣe pẹ̀lú ohun-èlò;
2. sọ àṣà tí kò ní í ṣe pẹ̀lú ohun-èlò;
3. tọ́ka sí àpẹẹrẹ fún ìsọ̀rí kọ̀ọ̀kan;
4. ṣe àfayọ ohun-èlò tí a fi ṣe ìgbélárugẹ fún àwọn àṣà tí kò ní í ṣe pẹ̀lú ohun-èlò.

Kí Ni Àṣà Yorùbá?

Àṣà Yorùbá ni gbogbo ohun tí àwọn ènìyàn Yorùbá ń ṣe, tí wọ́n sì gbà gbọ́. Ó jẹ́ ọ̀nà ìgbésí ayé wọn, láti bí wọ́n ṣe ń jẹun, wọṣọ, sọ̀rọ̀, kọrin, títí dé bí wọ́n ṣe ń kíra wọn àti bí wọ́n ṣe ń ṣe ìgbéyàwó.

Àṣà yìí ni ó jẹ́ kí àwọn Yorùbá yàtọ̀ sí àwọn ènìyàn mìíràn. Ó pín sí ìsọ̀rí méjì pàtàkì: àṣà tó ní i ṣe pẹ̀lú ohun-èlò àti àṣà tí kò ní í ṣe pẹ̀lú ohun-èlò.

Àṣà Tó Ní I Ṣe Pẹ̀lú Ohun-Èlò (Material Culture)

Àṣà tó ní i ṣe pẹ̀lú ohun-èlò ni àwọn àṣà tí a lè fojú rí, tí a lè fọwọ́ kàn, tí a sì lè lò. Àwọn ohun èlò wọ̀nyí ni àwọn Yorùbá ń lò láti fi ṣe àwọn iṣẹ́ wọn tàbí láti fi ṣe àfihàn àṣà wọn.

Àwọn àṣà wọ̀nyí ní ohun-èlò gidi tí a fi ń ṣe wọ́n tàbí tí wọ́n jẹ́ ara wọn. Wọ́n jẹ́ àwọn ohun tí a lè rí káàkiri ní àwùjọ Yorùbá.

Àwọn àpẹẹrẹ àṣà tó ní i ṣe pẹ̀lú ohun-èlò pẹ̀lú:

1. Aṣọ Ìbílẹ̀: Àwọn aṣọ bíi Bùbá, Ìrò, Fìlà, Gèlè, Dàńṣíkí, àti Àgbádá. Àwọn aṣọ wọ̀nyí ni a ń wọ̀ fún àwọn ayẹyẹ pàtàkì tàbí gẹ́gẹ́ bí aṣọ ojoojúmọ́.
2. Oúnjẹ Ìbílẹ̀: Àwọn oúnjẹ bíi Ẹ̀bà, Ìyàn, Àmàlà, Gbẹ̀gìrì, Ewédú, Ìṣápá, àti Àkàrà. Àwọn oúnjẹ wọ̀nyí jẹ́ apá kan pàtàkì nínú àṣà jíjẹun àwọn Yorùbá.
3. Ohun Èlò Orin: Àwọn ohun èlò orin bíi Gangan, Ìyá-ìlù, Sekere, àti Agogo. Àwọn wọ̀nyí ni a ń lò láti fi tẹ orin ìbílẹ̀.
4. Ilé Ìbílẹ̀: Àwọn ilé tí a fi amọ̀ kọ́, tí ó ní òrùlé koríko tàbí àtùpà.
5. Ohun Ọ̀ṣọ́: Àwọn ohun ọ̀ṣọ́ bíi Ìlẹ̀kẹ̀, Ẹ̀gbà, àti Ẹ̀wọ̀n.
6. Ohun Èlò Iṣẹ́ Àgbẹ̀: Àwọn ohun èlò bíi Ọkọ́, Àdá, àti Àgbẹ̀dẹ.

Àṣà Tí Kò Ní Í Ṣe Pẹ̀lú Ohun-Èlò (Non-Material Culture)

Àṣà tí kò ní í ṣe pẹ̀lú ohun-èlò ni àwọn àṣà tí a kò lè fojú rí tàbí fọwọ́ kàn. Wọ́n jẹ́ àwọn èrò, ìgbàgbọ́, ìwà, ìṣe, àti ọ̀nà ìgbésí ayé tí ó wà nínú ọkàn àwọn ènìyàn.

Àwọn àṣà wọ̀nyí ni ó jẹ́ ìpìlẹ̀ fún bí àwọn ènìyàn ṣe ń rò, tí wọ́n sì ń hùwà. Wọ́n jẹ́ àwọn ohun tí a kọ́ láti ẹnu àwọn àgbàlagbà, tí a sì ń fi sílẹ̀ fún àwọn ọmọdé.

Àwọn àpẹẹrẹ àṣà tí kò ní í ṣe pẹ̀lú ohun-èlò pẹ̀lú:

1. Èdè Yorùbá: Ọ̀nà tí àwọn Yorùbá fi ń bá ara wọn sọ̀rọ̀.
2. Ìkíni: Àwọn ọ̀nà ìkíni bíi “Ẹ kú àárọ̀,” “Ẹ kú ọ̀sán,” “Ẹ kú ìrọ̀lẹ́,” àti bí a ṣe ń tẹríba tàbí kúnlẹ̀ fún àwọn àgbà.
3. Òwe àti Àkànpọ̀ Èdè: Àwọn ọ̀rọ̀ ìjìnlẹ̀ tí ó ní ẹ̀kọ́ nínú, bíi “Òwe ni ẹṣin ọ̀rọ̀, bí ọ̀rọ̀ bá sọnù, òwe ni a fi ń wá a.”
4. Ìtàn Àròsọ: Àwọn ìtàn àtijọ́ tí a fi ń kọ́ àwọn ọmọdé lẹ́kọ̀ọ́, bíi ìtàn Ìjàpá.
5. Orin Ìbílẹ̀: Àwọn orin tí ó ń sọ nípa ìtàn, ìgbàgbọ́, àti ìṣe àwọn Yorùbá.
6. Ìgbàgbọ́ àti Ìsìn: Àwọn ìgbàgbọ́ nínú Òrìṣà, àti bí a ṣe ń ṣe ìjọsìn wọn.
7. Ìgbéyàwó àti Ìsìnkú: Àwọn àṣà àti ìṣe tí ó yí ìgbéyàwó àti ìsìnkú ká.

Ìyàtọ̀ Láàárín Àṣà Tó Ní I Ṣe Pẹ̀lú Ohun-Èlò àti Èyí Tí Kò Ní Í Ṣe Pẹ̀lú Ohun-Èlò

Ìyàtọ̀ pàtàkì tó wà láàárín àwọn ìsọ̀rí méjèèjì ni pé àṣà tó ní i ṣe pẹ̀lú ohun-èlò jẹ́ ohun tí a lè fojú rí, tí a sì lè fọwọ́ kàn, nígbà tí àṣà tí kò ní í ṣe pẹ̀lú ohun-èlò jẹ́ èrò, ìgbàgbọ́, àti ìṣe tí a kò lè fojú rí.

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n yàtọ̀, wọ́n tún jọra nítorí pé gbogbo wọn ni ó jẹ́ apá kan pàtàkì nínú àṣà Yorùbá. Wọ́n jọra nítorí pé wọ́n ń ṣiṣẹ́ pọ̀ láti fi hàn bí àwọn Yorùbá ṣe ń gbé ìgbésí ayé wọn.

Ṣíṣe Àfàyọ Ohun-Èlò Tí A Fi Ń Ṣe Ìgbélárugẹ Fún Àwọn Àṣà Tí Kò Ní Í Ṣe Pẹ̀lú Ohun-Èlò

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àṣà tí kò ní í ṣe pẹ̀lú ohun-èlò jẹ́ ohun tí a kò lè fojú rí, a máa ń lo àwọn ohun-èlò kan láti fi ṣe ìgbélárugẹ fún wọn tàbí láti fi hàn wọ́n. Àwọn ohun-èlò wọ̀nyí máa ń jẹ́ kí àwọn àṣà wọ̀nyí túbọ̀ hàn kedere tàbí kí wọ́n túbọ̀ tàn kálẹ̀.

Àwọn ohun-èlò tí a fi ń ṣe ìgbélárugẹ fún àwọn àṣà tí kò ní í ṣe pẹ̀lú ohun-èlò pẹ̀lú:

1. Ìwé: A máa ń kọ àwọn ìtàn àròsọ, òwe, àti àkànpọ̀ èdè sínú ìwé. Ìwé jẹ́ ohun èlò pàtàkì tí ó ń jẹ́ kí àwọn àṣà wọ̀nyí máa tàn kálẹ̀ láàárín àwọn ènìyàn.
2. Ohun Èlò Orin: Bíi Gangan, Sekere, àti Agogo. A máa ń lo àwọn ohun èlò wọ̀nyí láti fi tẹ orin ìbílẹ̀, èyí tí ó jẹ́ apá kan àṣà tí kò ní í ṣe pẹ̀lú ohun-èlò.
3. Aṣọ Ìbílẹ̀: Bíi Bùbá, Ìrò, Fìlà, àti Gèlè. Àwọn aṣọ wọ̀nyí ni a máa ń wọ̀ nígbà tí a bá ń ṣe àwọn ayẹyẹ ìbílẹ̀ bíi ìgbéyàwó tàbí ìsìnkú, èyí tí ó jẹ́ àṣà tí kò ní í ṣe pẹ̀lú ohun-èlò.
4. Àwòrán àti Fídíò: A máa ń lo àwòrán àti fídíò láti fi ṣe àfihàn àwọn ìṣe àṣà bíi ìjọsìn, ìgbéyàwó, tàbí àwọn eré ìbílẹ̀.
5. Tẹlifíṣàn àti Rédíò: Àwọn wọ̀nyí jẹ́ ohun èlò tí a fi ń tàn àwọn ìtàn àròsọ, orin ìbílẹ̀, àti àwọn ètò lórí àṣà Yorùbá kálẹ̀.
6. Àwọn Ère tàbí Àwòrán Òrìṣà: Àwọn ère wọ̀nyí jẹ́ ohun èlò tí a fi ń ṣe àfihàn ìgbàgbọ́ àti ìjọsìn Òrìṣà, èyí tí ó jẹ́ àṣà tí kò ní í ṣe pẹ̀lú ohun-èlò.

Nípa lílo àwọn ohun-èlò wọ̀nyí, àwọn àṣà tí kò ní í ṣe pẹ̀lú ohun-èlò lè máa wà láàyè, kí wọ́n sì máa tàn kálẹ̀ láàárín àwọn ènìyàn, láti ìran dé ìran.