Ìjíròrò Nípa Ìṣẹ̀lẹ̀ Ojoojúmọ́ ní Èdè Yorùbá for JSS 1

Ìtẹ̀síwájú lórí Ìjíròrò (Ìṣẹ̀lẹ̀ ojoojúmọ́)

Performance Objectives

By the end of the lesson, students should be able to:

1. ṣe àgbékalẹ̀ bí a ṣe le ṣe ìjíròrò lórí orí-ọ̀rọ̀ tí a yàn;
2. ṣàmúlò oríṣiríṣi gbólóhùn fún ìjíròrò;
3. sọ̀rọ̀ lórí ọ̀kan nínú àwọn orí-ọ̀rọ̀ bi i: ààbò, àṣìlò oògùn, ẹgbẹ́kégbé, ìlò ẹ̀rọ ayélujára, ìjínigbe, ìdókòwò, ètò mádàmíidófò àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Kí Ni Ìjíròrò?

Ìjíròrò jẹ́ ọ̀nà tí àwọn ènìyàn gbà ń fi ọkàn wọn hàn sí ara wọn lórí ọ̀rọ̀ kan tàbí èkejì.

Nínú ìjíròrò, àwọn ènìyàn máa ń sọ èrò wọn, wọ́n a máa béèrè ìbéèrè, wọ́n a sì máa dáhùn. Ó ṣe pàtàkì nítorí ó máa ń jẹ́ kí a mọ ohun tí àwọn ẹlòmíràn rò, ó sì máa ń kọ́ wa bí a ṣe lè sọ̀rọ̀ dáadáa nípa àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ojoojúmọ́.

Oríṣiríṣi Ìsọ̀rí Gbólóhùn nínú Ìjíròrò

Nígbà tí a bá ń ṣe ìjíròrò, a máa ń lo oríṣiríṣi irú gbólóhùn láti fi èrò hàn. Mímọ bí a ṣe lè lo àwọn gbólóhùn wọ̀nyí yóò jẹ́ kí ìjíròrò dára sí i, kí ó sì ní òye.

1. Gbólóhùn Ìfìwèéde (Declarative Sentence)

Gbólóhùn ìfìwèéde ni gbólóhùn tí a fi ń sọ ohun kan tàbí tí a fi ń fúnni ní ìwífún. Ó máa ń parí pẹ̀lú àmì ìdánudúró (full stop).

Àwọn àpẹẹrẹ gbólóhùn ìfìwèéde ni:

1. Ọmọdé kò gbọ́dọ̀ lo oògùn olóró. (Children should not use illicit drugs.)
2. Ìlò ẹ̀rọ ayélujára ní ànfààní àti àléébù. (Internet use has advantages and disadvantages.)
3. Ààbò ṣe pàtàkì ní àwùjọ wa. (Security is important in our society.)

2. Gbólóhùn Ìbéèrè (Interrogative Sentence)

Gbólóhùn ìbéèrè ni gbólóhùn tí a fi ń béèrè ohun kan. Ó máa ń parí pẹ̀lú àmì ìbéèrè (question mark).

Àwọn àpẹẹrẹ gbólóhùn ìbéèrè ni:

1. Kí ni àṣìlò oògùn túmọ̀ sí? (What does drug abuse mean?)
2. Báwo ni a ṣe lè dènà ìjínigbe? (How can we prevent kidnapping?)
3. Ṣé o rò pé ẹgbẹ́kégbé dára? (Do you think peer group is good?)

3. Gbólóhùn Àṣẹ (Imperative Sentence)

Gbólóhùn àṣẹ ni gbólóhùn tí a fi ń fúnni ní àṣẹ, ìtọ́ni tàbí ẹ̀bẹ̀. Ó máa ń parí pẹ̀lú àmì ìdánudúró tàbí àmì ìkéde ẹnu.

Àwọn àpẹẹrẹ gbólóhùn àṣẹ ni:

1. Ẹ máa ṣọ́ra nígbà gbogbo. (Always be careful.)
2. Ẹ kọ́ bí a ṣe ń lo ẹ̀rọ ayélujára dáadáa. (Learn how to use the internet properly.)
3. Jọ̀wọ́, má ṣe darapọ̀ mọ́ ẹgbẹ́kégbé búburú. (Please, do not join bad peer groups.)

4. Gbólóhùn Ìkéde Ẹnu (Exclamatory Sentence)

Gbólóhùn ìkéde ẹnu ni gbólóhùn tí a fi ń fi ìmọ̀lára líle hàn, bíi ìyàlẹ́nu, ìbínú, ayọ̀ tàbí ìbẹ̀rù. Ó máa ń parí pẹ̀lú àmì ìkéde ẹnu (exclamation mark).

Àwọn àpẹẹrẹ gbólóhùn ìkéde ẹnu ni:

1. Ó ṣe pàtàkì tó bẹ́ẹ̀ gẹ́gẹ́! (It is so important!)
2. Àwọn ọmọdé yìí ti bẹ̀rẹ̀ sí í lo oògùn olóró! (These children have started using illicit drugs!)
3. Ẹ wò ó bí ìjínigbe ti pọ̀ tó! (Look at how rampant kidnapping is!)

Àgbékalẹ̀ Ìjíròrò lórí Ìṣẹ̀lẹ̀ Ojoojúmọ́

Láti ṣe ìjíròrò tó dára lórí ìṣẹ̀lẹ̀ ojoojúmọ́, ó ṣe pàtàkì láti mọ bí a ṣe lè tò ó. Àwọn ìgbésẹ̀ wọ̀nyí lè ràn lọ́wọ́ láti ṣe àgbékalẹ̀ ìjíròrò tó nítumọ̀.

1. Ìkíni àti Ìbẹ̀rẹ̀ Ìjíròrò (Greetings and Opening the Discussion)

Nígbà gbogbo, bẹ̀rẹ̀ ìjíròrò pẹ̀lú ìkíni tó yẹ. Lẹ́yìn náà, sọ orí-ọ̀rọ̀ tí a fẹ́ jíròrò lé lórí láìfọ́jú. Èyí máa ń jẹ́ kí gbogbo ẹni tó ń kópa mọ ohun tí a fẹ́ sọ̀rọ̀ lé lórí.

Àwọn gbólóhùn tí a lè lò fún ìkíni àti ìbẹ̀rẹ̀ ìjíròrò ni:

1. Ẹ kú àárọ̀/ọ̀sán/ìrọ̀lẹ́. (Good morning/afternoon/evening.)
2. Báwo ni? (How are you?)
3. Ẹ jẹ́ kí a jíròrò lórí ọ̀rọ̀ ààbò ní àwùjọ wa. (Let us discuss the issue of security in our community.)
4. Mo fẹ́ kí a sọ̀rọ̀ nípa ìlò ẹ̀rọ ayélujára. (I want us to talk about internet use.)

2. Ìbéèrè àti Ìdáhùn (Asking and Answering Questions)

Lẹ́yìn tí a bá ti sọ orí-ọ̀rọ̀ náà, a lè bẹ̀rẹ̀ sí í béèrè ìbéèrè láti gba èrò àwọn ẹlòmíràn. Àwọn ẹlòmíràn gbọ́dọ̀ ní àyè láti dáhùn, kí ìjíròrò náà lè lọ dáadáa.

Àwọn gbólóhùn tí a lè lò fún ìbéèrè àti ìdáhùn ni:

1. Kí ni èrò rẹ nípa…? (What is your opinion about…?)
2. Ṣé o rò pé…? (Do you think that…?)
3. Èmi rò pé… (I think that…)
4. Bẹ́ẹ̀ ni/Bẹ́ẹ̀ kọ́. (Yes/No.)

3. Fífúnni ní Èrò àti Ìfihàn Ọkàn (Expressing Opinions and Feelings)

Nígbà tí ìjíròrò bá ń lọ lọ́wọ́, a lè fi èrò àti ìmọ̀lára hàn. Ó gbọ́dọ̀ sọ̀rọ̀ pẹ̀lú ọ̀wọ̀, kódà bí èrò kò bá bá ti ẹlòmíràn mu. Èyí máa ń jẹ́ kí ìjíròrò náà ní àlàáfíà.

Àwọn gbólóhùn tí a lè lò fún fífúnni ní èrò àti ìfihàn ọkàn ni:

1. Lójú tèmi, … (In my opinion, …)
2. Mo gbà pẹ̀lú rẹ. (I agree with you.)
3. Èmi kò gbà pẹ̀lú rẹ. (I do not agree with you.)
4. Ó yẹ kí a… (We should…)

4. Ìparí Ìjíròrò (Concluding the Discussion)

Nígbà tí a bá fẹ́ parí ìjíròrò, a lè ṣe àkópọ̀ ohun tí a ti sọ, kí a sì dúpẹ́ lọ́wọ́ àwọn tí ó kópa. Èyí máa ń jẹ́ kí ìjíròrò náà ní ìparí tó dára.

Àwọn gbólóhùn tí a lè lò fún ìparí ìjíròrò ni:

1. Ní àkópọ̀, … (In summary, …)
2. A ti kọ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ lónìí. (We have learned a lot today.)
3. Ẹ ṣeun fún ìkópa yín. (Thank you for your participation.)
4. Ó dára láti ti jíròrò lórí ọ̀rọ̀ yìí. (It was good to have discussed this matter.)

Àwọn Orí-ọ̀rọ̀ fún Ìjíròrò

Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ojoojúmọ́ kan wà tí ó ṣe pàtàkì láti máa jíròrò lé lórí nínú àwùjọ. Mímọ̀ nípa àwọn wọ̀nyí yóò ràn lọ́wọ́ láti kópa nínú ìjíròrò tó nítumọ̀, kí o sì lè sọ èrò nípa wọn.

1. Ààbò (Security)

Ààbò túmọ̀ sí ààbò ara ẹni àti ti àwùjọ. Ó ṣe pàtàkì kí gbogbo ènìyàn ní ààbò ní ilé, ní ilé-ìwé àti ní àwùjọ. Ìjíròrò lórí ààbò lè dá lórí bí a ṣe lè jẹ́ kí àwùjọ ní ààbò, bí a ṣe lè ṣọ́ra fún àwọn ènìyàn búburú, àti bí a ṣe lè rí i dájú pé a wà láìléwu nígbà gbogbo.

2. Àṣìlò Oògùn (Drug Abuse)

Àṣìlò oògùn ni lílo oògùn lọ́nà tí kò tọ́ tàbí lílo oògùn olóró. Ó máa ń pa ara run, ó sì máa ń fa ìṣòro fún ẹni tó ń lò ó àti fún àwùjọ. Ìjíròrò lórí àṣìlò oògùn lè jẹ́ nípa àwọn ewu rẹ̀, bí a ṣe lè yẹra fún un, àti bí a ṣe lè ran àwọn tí ó ti bẹ̀rẹ̀ sí í lò ó lọ́wọ́ láti jáwọ́ nínú rẹ̀.

3. Ẹgbẹ́kégbé (Peer Group)

Ẹgbẹ́kégbé ni àwọn ọ̀rẹ́ tàbí àwọn ènìyàn tí ó jọra ní ọjọ́ orí tàbí ipò. Ẹgbẹ́kégbé lè ní ipa rere tàbí ipa búburú lórí ọmọdé. Ìjíròrò lórí ẹgbẹ́kégbé lè dá lórí bí a ṣe lè yan ọ̀rẹ́ rere, bí a ṣe lè kọ̀ fún ẹgbẹ́kégbé búburú, àti bí a ṣe lè lo ànfààní ẹgbẹ́kégbé rere láti kọ́ ara ẹni lẹ́kọ̀ọ́.

4. Ìlò Ẹ̀rọ Ayélujára (Internet Use)

Ẹ̀rọ ayélujára jẹ́ ohun èlò tí ó wúlò púpọ̀ fún ẹ̀kọ́, ìròyìn àti ìdárayá. Ṣùgbọ́n, ó tún ní àléébù rẹ̀ bí a kò bá lò ó dáadáa. Ìjíròrò lórí ìlò ẹ̀rọ ayélujára lè jẹ́ nípa àwọn ànfààní rẹ̀, àwọn ewu rẹ̀ (bíi àwọn ènìyàn búburú lórí ayélujára), àti bí a ṣe lè lò ó láìléwu, pẹ̀lú àbójútó àwọn àgbà.

5. Ìjínigbe (Kidnapping)

Ìjínigbe ni gbígbé ènìyàn lọ láìfọwọ́sí, nígbà mìíràn fún owó ìràpadà. Ó jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ búburú tí ó ń fa ìbẹ̀rù ní àwùjọ. Ìjíròrò lórí ìjínigbe lè dá lórí bí a ṣe lè ṣọ́ra, bí a ṣe lè ròyìn irú ìṣẹ̀lẹ̀ bẹ́ẹ̀ sí àwọn aláṣẹ, àti bí a ṣe lè ran àwọn tí ó ti ní ìrírí rẹ̀ lọ́wọ́.

6. Ìdókòwò (Investment)

Ìdókòwò ni fífi owó tàbí ohun ìní sílẹ̀ pẹ̀lú ìrètí láti jèrè lórí rẹ̀ ní ọjọ́ iwájú. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀rọ̀ àgbàlagbà ni, ó ṣe pàtàkì kí àwọn ọmọdé bẹ̀rẹ̀ sí í mọ̀ nípa rẹ̀. Ìjíròrò lórí ìdókòwò lè jẹ́ nípa bí a ṣe lè fi owó pamọ́, bí a ṣe lè bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ kékeré, àti bí owó ṣe ń pọ̀ sí i nípasẹ̀ ìdókòwò tó dára.

7. Ètò Mádàmíidófò (Disaster Management)

Ètò mádàmíidófò ni bí a ṣe ń múra sílẹ̀, tí a sì ń dáhùn sí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ búburú bíi ìkún omi, iná tàbí ìjì. Ó ṣe pàtàkì láti mọ ohun tí a lè ṣe nígbà tí irú ìṣẹ̀lẹ̀ bẹ́ẹ̀ bá ṣẹlẹ̀ láti dènà ìpalára. Ìjíròrò lórí ètò mádàmíidófò lè jẹ́ nípa bí a ṣe lè múra sílẹ̀, àwọn nǹkan tí a nílò fún ìgbà ìṣòro, àti bí a ṣe lè ran ara wa lọ́wọ́.

8. Ìṣánsá (Truancy/Running Away)

Ìṣánsá ni gbígbé ilé tàbí ilé-ìwé sá lọ láìfọwọ́sí. Ó máa ń fa ìṣòro fún ọmọdé náà àti fún àwọn òbí rẹ̀. Ìjíròrò lórí ìṣánsá lè jẹ́ nípa àwọn ìdí tí àwọn ọmọdé fi ń sá lọ, àwọn ewu rẹ̀, àti bí a ṣe lè ran àwọn ọmọdé lọ́wọ́ láti yẹra fún un, kí wọ́n sì máa lọ sí ilé-ìwé déédéé.

Ṣíṣe Ìjíròrò lórí Ìṣẹ̀lẹ̀ Ojoojúmọ́

Ní báyìí tí o ti mọ oríṣiríṣi gbólóhùn àti bí a ṣe ń tò ìjíròrò, ó tó àkókò láti fi sílò. Ìjíròrò tó dára máa ń jẹ́ kí a kọ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ nǹkan, ó sì máa ń mú kí a ní òye sí i nípa àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó ń ṣẹlẹ̀ ní àyíká wa.

Àpẹẹrẹ Ìjíròrò: Lórí Ìlò Ẹ̀rọ Ayélujára

Àpẹẹrẹ ìjíròrò láàárín Akín àti Bísí lórí ìlò ẹ̀rọ ayélujára ni:

1. Akín: Ẹ kú àárọ̀, Bísí. Báwo ni?
2. Bísí: Ẹ kú àárọ̀, Akín. Mo wà dáadáa, ìwọ náà?
3. Akín: Mo wà dáadáa. Mo fẹ́ kí a sọ̀rọ̀ nípa ìlò ẹ̀rọ ayélujára lónìí. Kí ni èrò rẹ nípa rẹ̀?
4. Bísí: Lójú tèmi, ẹ̀rọ ayélujára wúlò púpọ̀. Ó máa ń ràn wá lọ́wọ́ láti ṣe ìwádìí fún iṣẹ́ ilé-ìwé wa.
5. Akín: Bẹ́ẹ̀ ni, mo gbà pẹ̀lú rẹ. Ṣùgbọ́n, ṣé o rò pé ó ní àléébù kan?
6. Bísí: Bẹ́ẹ̀ ni, ó ní àléébù. Àwọn ènìyàn búburú wà lórí ayélujára tí wọ́n lè tan ọmọdé jẹ. Ó tún lè mú kí ọmọdé máa lo àkókò púpọ̀ lórí rẹ̀ ju bí ó ti yẹ lọ.
7. Akín: Òótọ́ ni. Ó yẹ kí a máa ṣọ́ra nígbà gbogbo. Kí ni a lè ṣe láti lò ó láìléwu?
8. Bísí: Ó yẹ kí a máa lo ẹ̀rọ ayélujára pẹ̀lú àbójútó àwọn òbí wa. A kò gbọ́dọ̀ bá àwọn àjèjì sọ̀rọ̀, a kò sì gbọ́dọ̀ fi àwọn àlàyé ara wa hàn lórí rẹ̀.
9. Akín: Ó dára gan-an. Mo ti kọ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ lónìí. Ẹ ṣeun fún ìjíròrò yìí.
10. Bísí: Kò tọ́pẹ́, Akín.

Bí O Ṣe Lè Ṣe Ìjíròrò Tìrẹ

Láti fi ìmọ̀ sílò, tẹ̀lé àwọn ìgbésẹ̀ wọ̀nyí láti ṣe ìjíròrò pẹ̀lú ọ̀rẹ́ tàbí àwọn ẹlẹgbẹ́:

1. Yan Orí-ọ̀rọ̀: Yan ọ̀kan nínú àwọn orí-ọ̀rọ̀ tí a ti sọ tẹ́lẹ̀ (bíi ààbò, àṣìlò oògùn, ẹgbẹ́kégbé, ìlò ẹ̀rọ ayélujára, ìjínigbe, ìdókòwò, ètò mádàmíidófò tàbí ìṣánsá).
2. Múra Gbólóhùn Sílẹ̀: Ronú nípa àwọn gbólóhùn ìfìwèéde, ìbéèrè, àṣẹ àti ìkéde ẹnu tí o lè lò nínú ìjíròrò.
3. Bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Ìkíni: Bẹ̀rẹ̀ ìjíròrò pẹ̀lú ìkíni tó yẹ, kí o sì sọ orí-ọ̀rọ̀ náà kedere.
4. Fi Èrò Hàn: Sọ èrò nípa orí-ọ̀rọ̀ náà, kí o sì béèrè èrò àwọn ẹlòmíràn pẹ̀lú ọ̀wọ̀.
5. Dáhùn Ìbéèrè: Fún àwọn ìdáhùn tó yẹ sí àwọn ìbéèrè tí a bá béèrè.
6. Parí Ìjíròrò: Parí ìjíròrò pẹ̀lú àkópọ̀ àwọn kókó pàtàkì àti ìdúpẹ́.
7. Ṣe Àtúnṣe: Lẹ́yìn ìjíròrò, a lè ṣe àtúnṣe sí bí a ṣe sọ̀rọ̀ tàbí àwọn gbólóhùn tí a lò láti mú kí ó dára sí i.