Kíkà àti Ìsọniṣókí Ìtàn Akọni Ilẹ̀ Yorùbá for JSS 1

Àkàyé – Ìtàn Akọni Ilẹ̀ Yorùbá (ṣíṣe àtúnsọ)

Performance Objectives

By the end of the lesson, students should be able to:

1. ka ayọkà ìtàn akọni;
2. ṣe àtòjọ ìgbésẹ ṣíṣe ìsọníṣókí ìtàn akọni;
3. dáhùn àwọn ìbéèrè àti ìdáhùn lóri ìtàn akọni.

Ìfáàrà sí Ìtàn Akọni Ilẹ̀ Yorùbá

Ìtàn akọni jẹ́ apá pàtàkì nínú àṣà àti ìṣe Yorùbá. Àwọn ìtàn wọ̀nyí máa ń sọ nípa àwọn ènìyàn tó ṣe ohun àrà ọ̀tọ̀, tí wọ́n fi ìgboyà hàn, tí wọ́n sì ran àwùjọ wọn lọ́wọ́ lọ́nà tó ṣe pàtàkì. Kíkà àti mímọ ìtàn àwọn akọni wọ̀nyí kọ́ àwọn ènìyàn nípa ìgboyà, ìfẹ́ àti bí a ṣe lè ṣe rere fún àwùjọ.

Kí Ni Ìtàn Akọni? (What is a Hero Story?)

Ìtàn akọni jẹ́ ìtàn tí ó sọ nípa ìgbésí ayé tàbí ìṣe àwọn ènìyàn tí wọ́n fi ìgboyà, agbára, ọgbọ́n tàbí ìfẹ́ hàn láti dáàbò bo àwùjọ wọn tàbí láti ṣe ohun rere fún àwọn ènìyàn.

Àwọn akọni wọ̀nyí máa ń ní àwọn ànímọ́ bíi: ìgboyà, òtítọ́, agbára láti kojú ìṣòro, àti ìfẹ́ láti ran àwọn ẹlòmíràn lọ́wọ́. Àwọn ìtàn wọn máa ń kọ́ àwọn ènìyàn ní ẹ̀kọ́ pàtàkì nípa ìgbésí ayé.

Àwọn Àpẹẹrẹ Akọni Ilẹ̀ Yorùbá (Examples of Yoruba Heroes)

Ilẹ̀ Yorùbá kún fún àwọn akọni tí ìtàn wọn tún wà láàyè títí di òní. Àwọn àpẹẹrẹ akọni wọ̀nyí ni:

1. Ọ̀rànmíyàn: Ọba alágbára kan tí ó jẹ́ ọmọ Odùduwà, tí ó sì fi ìdí ìjọba múlẹ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlú.
2. Mọ́remí Àjàṣorò: Akọni obìnrin kan láti Ilé-Ifẹ̀ tí ó fi ẹ̀mí rẹ̀ wewu láti gba àwọn ènìyàn rẹ̀ sílẹ̀ lọ́wọ́ àwọn ìjàǹbá.
3. Ògún: Òrìṣà tí ó jẹ́ akọni, alágbára, tí ó sì máa ń ṣí ọ̀nà fún ìdàgbàsókè.
4. Sàngó: Òrìṣà mọ̀nàmọ́ná àti àrá, tí ó jẹ́ ọba alágbára ní Ọ̀yọ́.

Kíkà Ayọkà Ìtàn Akọni (Reading a Hero Story Excerpt)

Kíkà ìtàn akọni dára fún mímọ àṣà àti ìṣe. Nígbà tí a bá ń ka ìtàn, ó yẹ kí a ka a pẹ̀lú àfiyèsí kí a lè mọ ohun tí ìtàn náà ń sọ.

Ẹ jẹ́ kí a ka ayọkà ìtàn akọni kan nípa Mọ́remí Àjàṣorò:

Ìtàn Mọ́remí Àjàṣorò

Ní ìgbà àtijọ́, àwọn ènìyàn Ilé-Ifẹ̀ dojú kọ ìṣòro ńlá. Àwọn ará Ìgbò máa ń wá gbógun ti wọ́n, wọ́n sì máa ń kó àwọn ènìyàn wọn lẹ́rú. Ìgbà gbogbo ni àwọn ará Ifẹ̀ máa ń bẹ̀rù. Mọ́remí, obìnrin alágbára àti arẹwà kan, kò fẹ́ kí èyí tẹ̀síwájú. Ó pinnu láti fi ẹ̀mí rẹ̀ wewu láti gba àwọn ènìyàn rẹ̀ sílẹ̀.

Mọ́remí lọ sí odò Ẹ̀sà, ó sì bẹ̀bẹ̀ fún àwọn òrìṣà odò náà. Ó ṣe ìlérí pé òun yóò fi ohun tó ṣọ̀wọ́n jù lọ sílẹ̀ bí òun bá ti lè rí ọ̀nà láti borí àwọn ará Ìgbò. Lẹ́yìn náà, ó fi ara rẹ̀ sílẹ̀ fún àwọn ará Ìgbò láti kó òun lẹ́rú. Wọ́n kó o lọ sí ìlú wọn, níbẹ̀ ni ó ti kọ́ gbogbo àṣírí ogun wọn. Ó mọ bí wọ́n ṣe ń múra ogun, àwọn ohun ìjà tí wọ́n ń lò àti àwọn àṣírí agbára wọn.

Lẹ́yìn tí ó ti kọ́ gbogbo àṣírí ogun wọn, ó sá pa dà sí Ilé-Ifẹ̀, ó sì sọ fún àwọn ènìyàn rẹ̀ bí wọ́n ṣe lè borí àwọn ará Ìgbò. Pẹ̀lú ọgbọ́n àti ìgboyà Mọ́remí, àwọn ará Ifẹ̀ borí àwọn ará Ìgbò. Mọ́remí sì di akọni ńlá ní Ilé-Ifẹ̀ títí di òní.

Àwọn Ọ̀rọ̀ Tuntun nínú Ayọkà (New Words in the Excerpt)

Àwọn ọ̀rọ̀ tuntun tí ó wà nínú ayọkà ìtàn náà ni:

1. Dojú kọ: To face / To confront
2. Ìṣòro ńlá: Big problem / Great challenge
3. Gbógun ti: To wage war against / To attack
4. Kó lẹ́rú: To enslave / To capture
5. Bẹ̀rù: To be afraid / To fear
6. Pinnu: To decide
7. Fi ẹ̀mí wewu: To risk one’s life
8. Gba sílẹ̀: To rescue / To save
9. Bẹ̀bẹ̀: To plead / To beg
10. Ìlérí: Promise
11. Ṣọ̀wọ́n: Precious / Valuable
12. Àṣírí ogun: War secrets
13. Múra ogun: To prepare for war
14. Ohun ìjà: Weapons
15. Borí: To overcome / To defeat

Kí Ni Ìsọníṣókí? (What is Summarisation?)

Ìsọníṣókí jẹ́ ọ̀nà kan tí a fi ń mú àwọn kókó pàtàkì ìtàn tàbí ayọkà kan jáde, tí a sì fi wọ́n hàn ní ọ̀nà tí ó kúrú, tí ó sì yé ni dáadáa. Kì í ṣe gbogbo ọ̀rọ̀ inú ìtàn ni a óò kọ, bí kò ṣe àwọn kókó tí ó ṣe pàtàkì jù lọ.

Àwọn Ìgbésẹ Ṣíṣe Ìsọníṣókí Ìtàn Akọni (Steps for Summarising a Hero Story)

Láti ṣe ìsọníṣókí ìtàn akọni dáadáa, ó yẹ kí a tẹ̀lé àwọn ìgbésẹ̀ wọ̀nyí:

1. Ka Ìtàn Náà Dáadáa: Ka gbogbo ìtàn náà lẹ́ẹ̀kan tàbí lẹ́ẹ̀mejì láti mọ ohun tí ó ń sọ.
2. Mọ Akọni Àti Àwọn Ènìyàn Pàtàkì: Dá àwọn ènìyàn tí ó ṣe pàtàkì jù lọ nínú ìtàn náà mọ̀. Ta ni akọni náà? Ta ni àwọn tí ó ràn án lọ́wọ́ tàbí àwọn tí ó dojú kọ?
3. Dá Ìṣòro Pàtàkì Mọ̀: Kí ni ìṣòro tàbí ìpèníjà tí akọni náà dojú kọ?
4. Dá Ìṣe Akọni Mọ̀: Kí ni akọni náà ṣe láti yanjú ìṣòro náà? Kí ni àwọn ìgbésẹ̀ tí ó gbé?
5. Dá Àbájáde Mọ̀: Kí ni èsì tàbí àbájáde ìṣe akọni náà? Báwo ni ìtàn náà ṣe parí?
6. Kọ Àwọn Kókó Pàtàkì Sílẹ̀: Lẹ́yìn tí a bá ti dá gbogbo àwọn nǹkan wọ̀nyí mọ̀, kọ wọ́n sílẹ̀ ní ṣókí.
7. Kọ Ìsọníṣókí Náà ní Èdè Tìrẹ: Lo àwọn ọ̀rọ̀ ti ara ẹni láti kọ ìsọníṣókí náà. Rí i dájú pé ó kúrú, ó sì ní gbogbo kókó pàtàkì.
8. Ṣàyẹ̀wò Ìsọníṣókí Náà: Ka ìsọníṣókí láti rí i dájú pé ó yé ni, pé kò sí àṣìṣe, àti pé kò gùn jù.

Ṣíṣe Ìsọníṣókí Ìtàn Akọni ní Ìṣe (Practical Summarisation of a Hero Story)

Ẹ jẹ́ kí a lo àwọn ìgbésẹ̀ tí a kọ́ láti ṣe ìsọníṣókí ìtàn Mọ́remí Àjàṣorò tí a kà níṣàájú.

Àwọn ìgbésẹ̀ tí a óò tẹ̀lé ni:

1. Kíkà Ìtàn Náà Dáadáa: A ti ka ìtàn Mọ́remí Àjàṣorò dáadáa.
2. Mímọ Akọni Àti Àwọn Ènìyàn Pàtàkì: Akọni náà ni Mọ́remí. Àwọn ènìyàn pàtàkì mìíràn ni àwọn ará Ilé-Ifẹ̀ àti àwọn ará Ìgbò.
3. Dídá Ìṣòro Pàtàkì Mọ̀: Ìṣòro náà ni pé àwọn ará Ìgbò máa ń gbógun ti Ilé-Ifẹ̀, wọ́n sì máa ń kó àwọn ènìyàn wọn lẹ́rú.
4. Dídá Ìṣe Akọni Mọ̀: Mọ́remí fi ẹ̀mí rẹ̀ wewu, ó lọ sí odò Ẹ̀sà láti bẹ̀bẹ̀ fún àwọn òrìṣà. Ó jẹ́ kí àwọn ará Ìgbò kó òun lẹ́rú, ó sì kọ́ àṣírí ogun wọn. Ó sá pa dà sí Ifẹ̀, ó sì sọ àṣírí náà fún àwọn ènìyàn rẹ̀.
5. Dídá Àbájáde Mọ̀: Pẹ̀lú ọgbọ́n Mọ́remí, àwọn ará Ifẹ̀ borí àwọn ará Ìgbò. Mọ́remí sì di akọni ńlá.
6. Kíkọ Àwọn Kókó Pàtàkì Sílẹ̀:
   1. Àwọn ará Ìgbò ń gbógun ti Ilé-Ifẹ̀, wọ́n sì ń kó ènìyàn lẹ́rú.
   2. Mọ́remí pinnu láti gba àwọn ènìyàn rẹ̀ sílẹ̀.
   3. Ó bẹ̀bẹ̀ fún òrìṣà odò, ó sì fi ara rẹ̀ sílẹ̀ fún àwọn ará Ìgbò.
   4. Ó kọ́ àṣírí ogun wọn, ó sì sá pa dà sí Ifẹ̀.
   5. Ó sọ àṣírí náà fún àwọn ènìyàn Ifẹ̀.
   6. Àwọn ará Ifẹ̀ borí àwọn ará Ìgbò.
   7. Mọ́remí di akọni.
7. Kíkọ Ìsọníṣókí Náà ní Èdè Tìrẹ:

Ìsọníṣókí Ìtàn Mọ́remí Àjàṣorò

Ní ìgbà àtijọ́, àwọn ará Ìgbò máa ń gbógun ti Ilé-Ifẹ̀, wọ́n sì máa ń kó àwọn ènìyàn wọn lẹ́rú. Mọ́remí, obìnrin alágbára kan, fi ẹ̀mí rẹ̀ wewu láti gba àwùjọ rẹ̀ sílẹ̀. Ó lọ bẹ̀bẹ̀ fún òrìṣà odò, ó sì jẹ́ kí àwọn ará Ìgbò kó òun lẹ́rú. Ní ìlú àwọn ará Ìgbò, ó kọ́ gbogbo àṣírí ogun wọn. Lẹ́yìn náà, ó sá pa dà sí Ilé-Ifẹ̀, ó sì sọ àwọn àṣírí náà fún àwọn ènìyàn rẹ̀. Pẹ̀lú ọgbọ́n Mọ́remí, àwọn ará Ifẹ̀ borí àwọn ará Ìgbò, Mọ́remí sì di akọni ńlá.

8. Ṣíṣàyẹ̀wò Ìsọníṣókí Náà: Ìsọníṣókí yìí kúrú, ó sì ní gbogbo kókó pàtàkì ìtàn Mọ́remí.

Ìbéèrè Àti Ìdáhùn Lórí Ìtàn Akọni (Questions and Answers on Hero Stories)

Lẹ́yìn kíkà àti ṣíṣe ìsọníṣókí ìtàn, ó ṣe pàtàkì láti lè dáhùn àwọn ìbéèrè lórí rẹ̀. Èyí fi hàn pé a ti lóye ìtàn náà dáadáa.

Àwọn ìbéèrè wọ̀nyí dá lórí ìtàn Mọ́remí Àjàṣorò tí a kà:

1. Ta ni akọni pàtàkì nínú ìtàn yìí?
2. Kí ni ìṣòro tí àwọn ará Ilé-Ifẹ̀ dojú kọ?
3. Kí ni Mọ́remí ṣe láti gba àwọn ènìyàn rẹ̀ sílẹ̀?
4. Níbo ni Mọ́remí ti kọ́ àṣírí ogun àwọn ará Ìgbò?
5. Kí ni àbájáde ìgboyà Mọ́remí?

Àwọn Ìdáhùn (Answers)

1. Akọni pàtàkì nínú ìtàn yìí ni Mọ́remí Àjàṣorò.
2. Ìṣòro tí àwọn ará Ilé-Ifẹ̀ dojú kọ ni pé àwọn ará Ìgbò máa ń gbógun ti wọ́n, wọ́n sì máa ń kó àwọn ènìyàn wọn lẹ́rú.
3. Mọ́remí fi ẹ̀mí rẹ̀ wewu, ó lọ bẹ̀bẹ̀ fún òrìṣà odò, ó sì jẹ́ kí àwọn ará Ìgbò kó òun lẹ́rú láti kọ́ àṣírí ogun wọn.
4. Mọ́remí kọ́ àṣírí ogun àwọn ará Ìgbò ní ìlú wọn, níbi tí wọ́n ti kó òun lẹ́rú.
5. Àbájáde ìgboyà Mọ́remí ni pé àwọn ará Ifẹ̀ borí àwọn ará Ìgbò, Mọ́remí sì di akọni ńlá.